Author: peturgretarsson

Myrkir músíkdagar voru meðal fyrstu snertiflata minna við nýsmíðaða samtímatónlist. Það lá eitthvað í loftinu á Kjarvalsstöðum í byrjun árs 1980. Reyndar liggur alltaf eitthvað í loftinu þegar hrært er í frumflutning nýrrar tónlistar. Ilmur eftirvæntingarinnar er höfugur og ekki skemmir fyrir ef bragðið stendur undir væntingum þess sem þorir að smakka. Á þessum tíma árs minna Myrkir músíkdagar á þorrabakkann. Sumt kunnuglegt og annað framandi og mis súrt.   

Hátíð ársins 2024 var gríðarlega vel heppnuð. Dagskráin þétt og áhugaverð en þó þannig samsett að mögulegt var að sækja alla viðburðina, sem er í sjálfu sér skipulagslegt kraftaverk. Sjálfur sótti ég rúmlega tug viðburða og heyrði því líklega uþb 40 verk. Langflest í fyrsta sinn.  

Það er vart á neinn hallað þó að ópera Guðmundar Steins Gunnarssonar – Gleðilegi geðrofsleikurinn – sé tekin út fyrir sviga sem áhugaverðasta nýsmíðin á hátíðinni að þessu sinni. Verkið sem byrjaði eins og nítjándu aldar óperetta umpólaðist fljótt í mjög ágenga hugleiðingu um geðrof og viðbrögð samfélagsins við því óáþreifanlega fráviki sem leikur oft grátt þá sem eiga við það að etja. Það var þó í þessu einhver von sem kristallaðist í lokaatriðinu þegar rofaði til fyrir aríu og dúetti, svo ekki sé talað um fallegan sálm kórsins. Ég viðurkenni fúslega að það vafðist fyrir mér að þiggja smáskammtaða sveppina sem boðið var uppá fyrir lokahluta leiksins. Hverjum treystir maður þegar óljóst er hverjir eru gestir og hverjir starfs- eða vistmenn? Það hefur sjaldan átt betur við að lýsa tónlistarviðburði með orðunum “þetta var geðveikt !” 

Tónskáldkonan Pauline Oliveros kom nokkuð við sögu á Myrkum músíkdögum ársins. Heimildamynd um hana lýsti vel listakonu sem fann sína braut ásamt helstu páfum nýrrar tónlistar upp úr miðri öldinni sem leið. Hún, sem kenndi John Cage að harmónía væri einfaldlega það að búa til tónlist með glöðu geði. Hún, sem hefði getað sinnt eingöngu eigin ferli í tónsmíðum, en ákvað að gefa sig frekar á vald taumlausri forvitni um hvernig tónlist þjóni best nærumhverfinu. Hlustið og þér munuð heyra. 

Samfélagsvitund Oliveros birtist fallega í gjörningi Skerplu, sem flutti verk hennar í opnum rýmum Hörpu. Einnig kallaðist framlag Gjörningaklúbbsins á sinfóníutónleikum hátíðarinnar, nánar tiltekið pappírsforleikur verksins- skemmtilega á við Pauline Oliveros. 

Segja má að harmonikan væri í nokkru öndvegi á hátiðinni. Pauline Oliveros var jú fyrst og fremst harmonikuleikari – þó hún hafi fundið dragspilinu frumlegt og nýtt hlutverk í sinni list. En Jónas Ásgeir Ásgeirsson botnaði harmonikufyrripart Oliveros með flutningi á konsertum Finns Karlssonar og Þuríðar Jónsdóttur með Sinfóníuhljómsveit Íslands. Verk Þuríðar -Installation around a heart – er eitt eftirminnilegasta verk hátíðarinnar.  

Skýrasta minningin frá þessum dögum er þó fyrst og fremst sú að allt sem boðið var uppá var áhugavert á sinn hátt. Dæmi um þetta eru dúettar Ensemble Adapter annars vegar og Gyðu Valtýsdóttur og Úlfs Hanssonar hins vegar. Ólíkar paranir í tónlist þar á ferðinni. Önnur byggði á ágengum elektrónískum kontrapunkti nýrrar aldar en hin á nánast rómantísku flæði sellóspuna og síbreytilegra hljóðgerfilstóna.   

Þannig stendur fjölbreytnin undir nafni. Öll drögum við ályktanir um það sem við heyrum út frá eigin ástandi. Er verið að leggja dóm á þann sem hlustar, eða það sem heyrist – þegar eitthvað er stimplað frumlegt eða gamaldags, skemmtilegt eða leiðinlegt?  

Á tímum þegar tónlist berst áheyrendum nánast viðstöðulaust allan sólarhringinn eftir leiðum sem þeir eru annaðhvort meðvitaðir eða ómeðvitaðir um – verður það sífellt mikilvægara að samsetning viðburðanna sé vönduð. Hér var ekki á ferðinni einhver tilviljunarkennd naglasúpa úr íðorðasafni streymisveitunnar, heldur vel ígrundað hlaðborð besta mögulega hráefnis. Innihaldslýsingar voru eins nákvæmar og hægt er að ætlast til.  Bragðið kom oft skemmtilega á óvart og engum varð meint af svo vitað sé.  

… í september 2021

Dagurinn hófst með mímósu dögurði og hádegissvíngi á hóteli við Hlemm. Þó að inngangur sem þessi myndi sóma sér sem upptaktur að skrautlegum lýsingum á stóðlífi og ofneyslu – var engu slíku til að dreifa. Það var hugguleg og lágstemmd standardastemmning hjá Rebekku Blöndal sem söng fallega fyrir okkur á meðan kampavínsbættur appelsínudjúsinn hríslaðist um kroppinn. Og klukkan ekki orðin eitt. 

Það er jafnvægislist að setja upp tónlistarhátíð. Jazzhátíð ársins er í góðu jafnvægi. Hún teflir fram íslensku jazzlífi eins og það er; allskonar. Það er líka í boði framúrskarandi tónlist víða að utan úr heimi. Þannig á það að vera. Innlenda listafólkið spannar allan skalann. Innfluttu atriðin eru þegar best tekst til einungis framúrskarandi.

Lucky Records reyndist skemmtilegur viðkomustaður á laugardagsgöngunni eins og oft áður. Í þetta sinn spunnust umræðurnar um hvort umtalsverð plötusöfn gætu reynst jazzleikurum ígildi lífeyrissjóðs á næst efsta degi. Og svo var líka rætt um stöðu tónlistarinnar sjálfrar í nútímanum. Hún virðist jafnan vera nokkuð góð ef eitthvað er að marka útgáfuna. Reyndar er umhugsunarefni hvernig þáþráin tekur gjarnan yfir þegar auka á skemmtanagildið. Tryggingarsölumenn tónlistarinnar telja iðgjöldin á fingrum liðinna tíma. En það er jafn skiljanlegt og það að meiri vínill er geymdur í kjallaranum og vængmenn síðdegishressingarinnar í 12 Tónum eru margreyndir n-amerískir meistarar hefðarinnar. 

Um miðjan laugardaginn var boðið upp á minimalískan ambientdjass. Í einfaldleika mínum fannst mér sú lýsing fyrirfram vera eins og viðvörun um að ekkert myndi gerast. Það reyndist ekki alveg svo hjá Svaneborg og Kardyb, sem léku saman á hljómborð og trommur. Kannski hefur einmitt tekist vel til þegar hugurinn rásar til og frá við hljómfagran samleik þeirra. Stemmningarnar voru vel útfærðar og samspilaðar. Ekki mikil – ef nokkur – frávik frá fyrirfram ákveðinni ferðaáætlun og tónlistin svo langt frá því að vera uppáþrengjandi að ég stóð mig að því að vera hugsa um aðra tónlist á meðan. Eru það kannski meðmæli í minimaliskum heimi?

Finnsk eistneska framlagið úr samnorrænu loftsteinasafni jazztónlistarinnar var óvenjulega samsettur kvartett þar sem söngkonan Kadi Vija babbaði (söng án orða) sinn hluta eigin tónsmíða. Þetta var því eiginlega instrumental tónlist og engir gildishlaðnir textar til að gera manni upp hughrifin. Skemmtilega galin framvinda með bassaklarinettu, gítar og trommum auk raddarinnar. Rafhljóð trommarans bættu við skemmtilegri vídd sem ýttu samspilinu út í óvissuna. En það kom líka tónlist með texta. Og þá varð allt venjulegra einhvern veginn.

Það eru allnokkur ár síðan Phil Doyle spilaði fyrst á Jazzhátíð Reykjavíkur, á eftirminnilegum tónleikum í Fríkirkjunni. Það var mikill happafengur fyrir Akureyri og landið allt að hann skyldi slá sér niður hér á landi. Ég beið með nokkurri eftirvæntingu tónleika hans í stórum hópi nokkurra okkar bestu. Og það var boðið upp á fjölbreytta dagskrá innblásna meðal annars af náttúru Íslands. Fumlaus og skilvirk hljómsveitarstjórn leiddi áfram litríka dagskrá sem fól í sér rými fyrir liðsmenn að teygja úr sér af snilld. Þessu fylgdi líka myndband með drónaskotum af íslenskri náttúru – viðbót sem dró frekar úr upplifun minni. Eftirminnilegast er ágengasta verkið þar sem þess var freistað að kalla fram sjaldheyrða yfirtóna. Í heildina mjög skemmtilegt framlag Phil Doyle Polyharmonic Ensemble.

Tenórsaxófónmeistarinn Melissa Adlana leiddi kvartett sinn í gegnum dagskrá eigin tónlistar að mestu. Ein lítil prelúdía úr amerísku söngbókinni fylgdi með. Slíkar ólívugreinar virka oft mjög vel ef áheyrendum er efnisskráin mjög framandi. En tónlist hennar er ekki sérlega ögrandi. Það var frekar eins og gleymst hefði að hafa yfir galdraþuluna sem er nauðsynleg til að magna seiðinn. Þetta skildi mig eftir ósnortinn.

Jazzhátíð ársins lauk á sannkallaðri gleðisprengju í Flóa. Los Bomboneros fluttu stórsveitarútgáfur á sölsum og kúmbíum héðan og þaðan. Frumsamdar og fengnar að láni voru þær í bland en áttu það allar sameiginlegt að vera drifnar áfram af Alexöndru Kjeld sem lætur sig ekki muna um syngja lögin yfir ómótstæðilegan montuno bassaganginn sem pumpar blóðinu á offbítinu innan um tifið í tres gítarnum og magnaðri slagverkssveit. Sigrún Kristbjörg Jónsdóttir  heldur svo í þræði Bombastico stórsveitarinnar sem tengir stoð- tauga- og æðakerfi algleymis í músík og dansi. 

Upplýsingar um tónlstarfólk einstakra viðburða er að finna á reykjavikjazz.is

Ætli nokkur tónlistarmaður hafi snert líf eins margra Íslendinga og Ragnar Bjarnason?

Það virðist svo stutt síðan að þau hjónin urðu á vegi mínum í hverfisbúðinni. Helle alltaf jafn glæsileg og Raggi…ja hann var bara Raggi. Hlýjan sem einkenndi hann alltaf er líkast til ástæða þess hversu margir minnast nú sinna persónulegu kynna af ástsælasta söngvara og skemmtikrafti sem við höfum átt. Kjarni væntumþykjunnar er nefnilega hvernig honum tókst að gera hver kynni ógleymanleg. Það er galdur sem einungis sannar stjörnur búa yfir.

Þrautseigja hefur einkennt feril Ragnars, sem þurfti að horfast í augu við tískustrauma eins og allir sem stunda listina í meginstraumnum. Lítillæti er annað einkenni allra skemmtilegu bransasagnanna sem hann var óþreytandi að deila með okkur sem nutum þess að spila með honum. Það var ævinlega einhver annar sem var í aðalhlutverki og Raggi virtist enn vera dáleiddur af því hvað Svavar Gests var mikil stjarna á sinni tíð, hversu ótrúlega fyndinn Bessi var í Sumargleðinni, eða hvernig honum sjálfum brá þegar heimsfrægur bassaleikari var allt í einu kominn á svið með honum á þorrablóti í útlöndum. Þrautseigjan birtist líka í því að bregða sér til hliðar á sviðinu og leigja út bíl í miðju gítarsólói.

Hreint ótrúlegur ferill er á enda. Það eru komin þrjátíu ár síðan sett var á svið í Súlnasalnum góða upprifjunarsýning með Ragnari, Ellý og Þuríði. Þá var verið að minnast þess að aldarfjórðungur var liðinn frá því að þau skemmtu fólki við miklar vinsældir á þeim annálaða skemmtistað. Okkur sem tókum þátt í því fannst við heppnir að fá tækifæri til að upplifa stemmninguna með þessum mikilvægu fyrirmyndum. Við héldum líkast til að Raggi væri að setja punktinn við sinn feril. Annað kom á daginn og nú hafa fleiri kynslóðir tónlistarfólks fengið að njóta ómetanlegrar samveru við þennan merkismann. Það er fallegt að sjá hvernig upplifun allra virðist vera á einn veg.

Hér sit ég og rifja upp kynnin af Ragnari Bjarnasyni og hlusta á meðan á hina hliðina, krúnerinn með sitt djúpa víbrató takast á við standardana sem voru svo stór hluti af listfengi hans.

Enginn var þó betur meðvitaður um að vinsæl lög lúta fleiri lögmálum en vel gerðri laglínu. Þar spilar inn í tilfinning fyrir áheyrendum og enginn var í betri tengslum við áheyrendur sína en Raggi sem gerði jú óformlegar markaðsrannsóknir úr bílstjórasæti leigubílsins um langt skeið.

Einhvern veginn virðst það sérkennilegt að tala um dægurtónlist og Ragnar Bjarnason í sömu andrá. Sjötíu ár á sviðinu eru tæpast neitt dægurflug og auðvitað tímalaus snilld að hálfníræður listamaður flytji “You make me feel so young” þannig að maður trúi því.

Ég fór á tónleika, sem er ekki í frásögur færandi frekar en að söngkona þeirra tónleika hitti konu í gufubaði á dögunum. Í gufusoðnu spjalli þeirra kom fram að konan hafði ekki átt Megasarlausan dag síðan 1976 og hún hlakkaði því mikið til þessara tónleika. Sjálfur hef ég átt Megasarlausa daga. Marga raunar, því hann fór bæði fyrir ofan garð og neðan hjá mér um sama leyti og konan í gufubaðinu gekkst honum á hönd.

Á þeim tíma sem göldróttur hljóðfæraleikur átti hug minn allan ruku þessir endalausu illskiljanlegu ljóðabálkar út í veður og vind – fyrir ofan garð semsagt, og hljóðfæraleikurinn sem fylgdi þótti mér oftast hálfkaraður – fyrir neðan garð semsagt. En það var þá og er kannski einmitt dæmi um hin nagandi óþægindi sem markverð list hvers samtíma hefur í för með sér.

Ekki man ég hvenær ég heyrði Möggu Stínu fyrst syngja tónlist Megasar, en engan hef ég heyrt fyrr eða síðar koma út úr þeim frumskógi með eins falleg blóm. Það var því sérlega viðeigandi blómaskrúðið á Eldborgarsviðinu á laugardaginn, enda var hnýttur þar hver úrvalskransinn á fætur öðrum.

Söngkonan fór fyrir hreint frábærri hljómsveit. Tómas Jónsson, Daníel Friðrik Böðvarsson, Jakob Smári Magnússon og Matthías Hemstock sáu til þess að Magga Stína gat kjarnað sig áhyggjulaust og sent okkur í salnum bæði umhugsunarefnin í ljóðunum en ekki síður fjölbreyttar laglínurnar sem eru nú ekki allar einfaldar.

Það hvarflaði að mér að einmitt svona hlýtur Megas að heyra þetta fyrir sér, jafnvel þegar hann syngur sjálfur.

Það ætti ekki að þurfa að tala um útgeislun. Brúnamánarnir bláu virtust ná sambandi við hvern og einn einasta áheyranda, og þegar sungið var um fölbleika náttkjóla minnti rauðbleiki sviðskjóllinn á að hitinn kemur að innan og fölvi er ekki til í litasafni söngkonunnar.

Gestagangur var nokkur á þessum tónleikum og ekki skemmdi það fyrir. Didda skáldkona fór á kostum og sérlega eftirminnilegur var þríleikur þeirra Sigrúnar Eðvaldsdóttur með Möggu Stínu. Og brasssveitin Látun kom líka við sögu og spann skemmtilega úthverfasveiflu auk þess að lána saxófónleikara sína í hluta dagskrár. Útgeislun getur líka verið hættuleg geislun og það var eins og þær áttuðu sig vel á því Magga Stína og Halldóra Geirharðsdóttir, sem gættu þess að nálgast ekki um of á sviðinu. Þar hefði getað orðið kjarnasamruni sem hefði kannski riðið okkur öllum að fullu. Ekki má heldur gleyma innkomu Björgvins Gíslasonar með sítarinn, sem sat í stóískri ró þangað til Fílahirðirinn skipti um gír og kallaði eftir fleiri simpatískum strengjum. Þá er ótalið framlag kóranna sem stækkuðu þennan gjörning svo um munaði undir dyggri handleiðslu Hilmar Arnar Agnarssonar.

Okkur sem vorum sein til að “fatta” Megas er nokkur vorkunn. Líklega voru mistök okkar fólgin í því að reyna að “skilj’ann”. Algeng mistök sem hægt er að læra af. Söngvarnir eru óafmáanlegur hluti íslenskrar þjóðarsálar. Maður finnur hversu kunnuglegir þeir eru þó maður muni ekki hvað þeir heita. Blanda af Agli Skallagrímssyni og Sigvalda Kaldalóns, eða Schubert og Sigurði Fáfnisbana.

Ætli við séum að missa af boskap einhvers arftaka Megasar í samtímanum? Er hættan meiri, á tímum offramboðs rétthugsunar og falsfrétta, að við leiðum hjá okkur mikilvægar ónotatilfinningar? Kannski vegna þess að þær eru ekki í umbúðum sem passa okkur? Ég ætla að velta þessu fyrir mér strax og kannski vekja máls á því við sessunaut minn næst þegar ég fer í gufubað.